ద్వాపర యుగంలో జరిగిన మహాభారతంలోని కురుక్షేత్ర సంగ్రామం భారతీయ సైనిక వ్యూహాలకు గొప్ప ఉదాహరణగా నిలిచింది. అందులో ముఖ్యంగా చెప్పుకోదగ్గది పద్మవ్యూహం లేదా చక్రవ్యూహం. ఈ వ్యూహం అత్యంత క్లిష్టమైన యుద్ధరూపకల్పనగా పరిగణించబడుతుంది. యుద్ధభూమిలో శత్రువులను చిక్కుల్లో పెట్టేందుకు కౌరవ సేనాధిపతి ద్రోణాచార్యుడు దీన్ని రూపొందించినట్లు ఇతిహాసాలు చెబుతున్నాయి.
పద్మవ్యూహం తామరపువ్వు ఆకారంలో ఉండేలా రూపొందించబడుతుంది. పుష్పంలోని రేకుల మాదిరిగా సైన్యాన్ని అనేక వలయాలుగా అమర్చడం దీని ప్రత్యేకత. ఈ కారణంగా దీనిని చక్రవ్యూహం అని కూడా పిలుస్తారు. యుద్ధరంగంలో ఈ వ్యూహం అమలు అయితే శత్రువులు లోపలికి వెళ్లడం సులభం అయినా బయటకు రావడం అత్యంత కష్టమవుతుంది. ఈ వ్యూహం క్లిష్టత కారణంగా మహారథులైన యోధులకే పూర్తిగా అర్థమయ్యేది. సాధారణ యోధులు లేదా సైనికులు ఈ వ్యూహాన్ని ఛేదించడం దాదాపు అసాధ్యం. అందుకే చరిత్రలో పద్మవ్యూహం ఒక అపారమైన యుద్ధ వ్యూహంగా గుర్తింపు పొందింది.
పద్మవ్యూహంలో అభిమన్యుడి వీరగాథ
కురుక్షేత్ర యుద్ధం 13వ రోజున కౌరవులు ఈ వ్యూహాన్ని అమలు చేశారు. ఆ సమయంలో పాండవ సేనలో ప్రధాన యోధుడు అర్జునుడు యుద్ధభూమికి దూరంగా ఉండటం వల్ల పరిస్థితి క్లిష్టంగా మారింది.
ఆ సమయంలో అర్జునుని కుమారుడు అయిన అభిమన్యుడు ముందుకు వచ్చి పద్మవ్యూహంలోకి ప్రవేశించాడు. అతనికి వ్యూహంలోకి వెళ్లే పద్ధతి మాత్రమే తెలుసు. కానీ బయటకు వచ్చే విధానం తెలియదు. అయినప్పటికీ అతడు ధైర్యంగా యుద్ధరంగంలోకి దూసుకెళ్లాడు.
అభిమన్యుడు అనేక కౌరవ యోధులతో ఒంటరిగా పోరాడి గొప్ప వీరత్వాన్ని చూపించాడు. చివరకు అనేక మంది మహారథులు కలిసి అతడిని చుట్టుముట్టడంతో అతను వీరమరణం పొందాడు. ఈ ఘటన మహాభారతంలో అత్యంత హృదయ విదారక ఘట్టంగా చెప్పబడుతుంది. పద్మవ్యూహాన్ని పూర్తిగా ఛేదించగలిగిన యోధులు పాండవుల తరఫున శ్రీకృష్ణుడు మరియు అర్జునుడు మాత్రమే అని పురాణాలు పేర్కొంటాయి.
పద్మవ్యూహ నిర్మాణం ఎలా ఉండేది?
మహాభారత యుద్ధంలో మొత్తం 18 అక్షౌహిణుల సైన్యం పాల్గొన్నట్లు ఇతిహాసాలు చెబుతున్నాయి. ఒక అక్షౌహిణిలో ఉండే సైనిక శక్తి ఈ విధంగా ఉంటుంది.
- 21,870 రథాలు
- 21,870 ఏనుగులు
- 65,610 గుర్రాలు
- 1,09,350 పదాతి దళాలు
అంటే ఒక అక్షౌహిణిలో మొత్తం 2,18,700 మంది సైనికులు ఉంటారు. 18 అక్షౌహిణులను కలిపితే సుమారు 39,36,600 మంది సైన్యం యుద్ధంలో పాల్గొన్నట్లు లెక్కలు చెబుతున్నాయి. ఈ భారీ సైన్యాన్ని తామరపువ్వు ఆకారంలో ఏడు వలయాలుగా అమర్చడం ద్వారా పద్మవ్యూహం రూపొందించబడింది. ఈ నిర్మాణం సుమారు వేల చదరపు కిలోమీటర్ల విస్తీర్ణంలో విస్తరించి ఉండేదని చారిత్రక విశ్లేషణలు చెబుతున్నాయి.
పద్మవ్యూహంలో యోధుల స్థానాలు
పద్మవ్యూహాన్ని రూపొందించినప్పుడు కౌరవ సైన్యాన్ని ప్రత్యేకంగా అమర్చారు. తామరపువ్వు రేకుల మాదిరిగా వివిధ రాజ్యాల రాజులను ముందుభాగంలో నిలిపారు. వారి కుమారులను మధ్యభాగంలో అమర్చారు.
వ్యూహం లోపల ప్రధాన యోధులైన.. కర్ణుడు, దుశ్శాసనుడు, దుర్యోధనుడు వారితో పాటు ఇతర ప్రముఖ యోధులు కూడా వ్యూహంలోని కీలక స్థానాల్లో నిలిచారు. అలాగే అశ్వత్థామ, కృపాచార్యుడు, శకుని, కృతవర్మ వంటి యోధులు వలయాల చుట్టూ సైన్యాన్ని నియంత్రించారు. ఈ అమరిక వల్ల శత్రువులు లోపలికి వచ్చినా బయటకు వెళ్లే మార్గం లేకుండా చిక్కుకుపోయే పరిస్థితి ఏర్పడేది.
పద్మవ్యూహం ఎందుకు అంత ముఖ్యమైంది?
పద్మవ్యూహం యుద్ధ వ్యూహాల్లో అత్యంత క్లిష్టమైనదిగా భావించబడుతుంది. శత్రువులను మృత్యువలయంలో చిక్కించేందుకు రూపొందించిన ఈ విధానం సైనిక వ్యూహాలలో ఒక అద్భుత ఉదాహరణగా చెప్పబడుతుంది. మహాభారత కాలంలో యుద్ధరంగంలో వ్యూహాలు ఎంత అభివృద్ధి చెందాయో దీనివల్ల తెలుస్తుంది. అభిమన్యుడి వీరగాథ వల్ల పద్మవ్యూహం భారతీయ సంస్కృతిలో ధైర్యం, త్యాగానికి ప్రతీకగా నిలిచింది.
Also read: ఉగాది 2026: ఎందుకు, ఎప్పుడు, ఎలా జరుపుకుంటారో తెలుసా?
ఉమశ్రీ చీఫ్ ఎడిటర్గా పనిచేస్తున్నారు. ట్రెండింగ్ అంశాలు, వివిధ విభాగాలపై ప్రత్యేక కథనాలను రాస్తారు. ఆయన తెలంగాణ, ఆంధ్రప్రదేశ్, జాతీయ, అంతర్జాతీయ వార్తలు, సైన్స్ & టెక్నాలజీ, కేంద్ర ప్రభుత్వ పథకాలు, మౌలిక సదుపాయాల కల్పన, పాలిటిక్స్ తదితర రంగాలకు సంబంధించిన విశ్లేషణాత్మక కథనాలు అందిస్తున్నారు. జర్నలిజం రంగంలో ఆయనకు 8 సంవత్సరాలకు పైగా అనుభవం ఉంది.